Ukraina nuk është një vend që shumica e njerëzve e lidhin me Shqipërinë. Por katër fshatra në jugun e vendit — njëri afër kufirit moldav, tre të tjerë në stepën e Azovit — kanë qenë shqipfolëse për mbi dy shekuj. Banorët e tyre janë pasardhës të shqiptarëve toskë që u larguan nga rajoni i Korçës nën shtypjen osmane, kaluan breza në Dobruxha dhe pastaj u vendosën në territoret kufitare të Perandorisë Ruse në vitet 1800. Sipas regjistrimit ukrainas të vitit 2001, 3,308 vetë u identifikuan si shqiptarë etnikë. Diaspora e gjerë shqiptare përfshin komunitete në pesë kontinente; kapitulli ukrainas është ndër më pak të njohurat dhe, që nga shkurti 2022, ndër më të prekurat drejtpërdrejt nga lufta.
Nga Korça në Dobruxha në Ukrainë
Komunitetet shqiptare në Ukrainë e gjurmojnë origjinën e tyre në rrethet e Korçës, Devollit dhe Kolonjës në Shqipërinë juglindore — të gjitha zona historikisht toskëfolëse. Diku në shekullin e pesëmbëdhjetë ose të gjashtëmbëdhjetë, familjet filluan të largoheshin drejt Dobruxhës osmane (sot Bullgaria verilindore dhe Rumania juglindore), duke u bashkuar me përzierjen e bullgarëve, gagauzëve, grekëve dhe tatarëve.
Familjet qëndruan në Dobruxha për rreth tre shekuj. Luftërat Ruso-Turke të fundit të shekullit të tetëmbëdhjetë dhe fillimit të shekullit të nëntëmbëdhjetë krijuan një mundësi. Shqiptarëve ortodoksë që kishin shërbyer pranë ushtrisë ruse gjatë luftës 1768–1774 iu lejua të vendoseshin në territoret e reja ruse. Disa u zhvendosën në Odesë, ku dy rrugë — Mala Arnautska dhe Velyka Arnautska — ende mbajnë fjalën “Arnaut,” termin osman për shqiptarët.
Gjatë Luftës Ruso-Turke 1806–1812, një grup më i madh prej disa mijëra familjesh shqiptare ortodokse u zhvendos nga Dobruxha në Besarabinë nën kontrollin rus. Në vitin 1811, ata themeluan Karakurtin, një fshat në atë që sot është Rajoni i Bolhradit i Oblastit të Odesës.
Gjysmë shekulli më vonë, në vitin 1862, një valë e dytë kolonësh shqiptarë u zhvendos nga Besarabia drejt lindjes në stepën bregdetare të Azovit në Oblastin e Zaporizhzhias. Ata themeluan tre fshatra në tokën e dikurshme të tatarëve nogaj: Georgievkën (historikisht Tyushki), Devninsken (Taz) dhe Gammovkën (Dzhandran).
Karakurti
Karakurti është vendbanimi më i madh dhe më i dokumentuar shqiptar në Ukrainë. Ndodhet në Rajonin e Bolhradit të Oblastit të Odesës, në rajonin e Budhakut afër kufirit moldav. Fshati u riemërtua Zhovtneve më 14 nëntor 1945 pasi Ushtria e Kuqe rimori Besarabinë. Ai u kthye në Karakurt më 12 maj 2016 sipas ligjit ukrainas të dekomunizimit.
Sipas numërimeve të fundit, Karakurti ka rreth 2,400 banorë. Në vitin 2013, fshati ishte rreth 60% shqiptar, 25% bullgar, 10% gagauz dhe 5% etni të tjera. Shqipja është gjuha mbizotëruese në jetën e përditshme.
Fshati ka dy institucione kulturore të fokusuara në trashëgiminë shqiptare: Rilindia, Shoqata Kulturore dhe Arsimore Shqiptare, aktive në Besarabi për dekada, dhe Qendra Caracurt për Kulturën Shqiptare, e hapur në 2016. Aleksandr Dermentli, një figurë e shquar në komunitetin lokal shqiptar, jeton në Karakurt dhe ka shkruar një libër mbi historinë e fshatit, botuar fillimisht në rusisht dhe më vonë përkthyer në shqip.
Fshatrat e Priazovjes
Tre fshatrat e Zaporizhzhias — Georgievka, Devninske dhe Gammovka — u themeluan në 1862 nga familje shqiptare që u zhvendosën nga Besarabia në stepën bregdetare të Azovit. Fshatrat ndodhen në tokë të përdorur dikur nga tatarët nogaj, emrat e vjetër të të cilëve (Tyushki, Taz, Dzhandran) vendosjet i mbajtën para se të merrnin emrat e sotëm.
Tre fshatrat janë më të vogla se Karakurti. Të treja janë më të vogla se Karakurti, me popullsi që variojnë nga disa qindra deri nën një mijë. Së bashku me Karakurtin, ato përbëjnë shumicën e popullsisë shqiptare etnike të Ukrainës.
Nën Stalinin, komuniteti shqiptar nuk iu nënshtrua deportimit masiv si kombësi — ndryshe nga, për shembull, tatarët e Krimesë. Por familje individuale shqiptare të konsideruara të pasura u deportuan në Siberi gjatë spastrimeve. Sipas dëshmive të komunitetit, asnjëra nuk u kthye.
Një dialekt arkaik tosk
Shqipja e folur në këto fshatra nuk është shqipja standarde. Është një formë arkaike e dialektit tosk që u nda nga gjuha e Shqipërisë vetë pas rreth dy shekujsh ndarjeje. Gjuhëtarët që kanë kryer punë terreni në fshatra kanë hartëzuar fjalorin dhe gramatikën e dialektit krahasuar me varietete të lidhura në Italinë jugore (arbëreshe), Greqi dhe Bullgari.
Dialekti ruan tipare që kanë zhdukur nga shqipja moderne, përfshirë elemente që gjurmohen specifikisht në rrethet e Korçës, Devollit dhe Kolonjës. Fjalori mitologjik i tij tregon rrënjë arkaike të përbashkëta me arbëreshët e Italisë dhe komunitetet shqiptare në Greqi.
Sipas regjistrimit të vitit 2001, 52.6% e shqiptarëve të Ukrainës raportuan shqipen si gjuhë amtare, ndërsa 35.7% raportuan ukrainishten. Që nga vitet 2000, mësues nga Karakurti dhe Devninske janë trajnuar në Tiranë dhe kanë nisur mësimin e shqipes standarde në shkollat e fshatrave, duke ecur paralelisht me dialektin e vjetër që flitet ende nga banorët më të moshuar.
Lufta
Më 24 shkurt 2022, Rusia pushtoi Ukrainën. Për komunitetin shqiptar, pushtimi hoqi një vijë përmes mesit të katër fshatrave.
Karakurti, në Oblastin e Odesës, ka mbetur nën kontrollin ukrainas. Fshati ka përjetuar bombardime periodike por nuk është pushtuar.
Tre fshatrat e Priazovjes — Georgievka, Devninske dhe Gammovka — ndodhen brenda pjesës së Oblastit të Zaporizhzhias që forcat ruse kanë pushtuar që nga fillimi i vitit 2022. Melitopoli, qyteti më i afërt, u bë qendra administrative e instaluar nga Rusia e Zaporizhzhias së pushtuar në mars 2023.
Shqiptarë etnikë nga këto komunitete kanë luftuar dhe kanë rënë për Ukrainën. Anatoliy Dermentli, i lindur në Karakurt, shërbeu në Brigadën e 118-të Mekanizuar të Ukrainës në Oblastin e Zaporizhzhias dhe u vra më 15 tetor 2023. Danylo Haydarzhy, i lindur në Georgievka në vitin 2002 në një familje shqiptare, u vra afër Limanit në Oblastin e Harkivit pasi u ofrua vullnetar në Forcat e Armatosura të Ukrainës. Media shqiptare — Telegrafi, Euronews Albania, KosovaPress — kanë raportuar përvojën e komunitetit gjatë luftës, duke paraqitur shqiptarët ukrainas si qartësisht pro-ukrainas.
Një komunitet që pak e dinë se ekziston
Komuniteti shqiptar i Ukrainës numëron diku mes 3,308 (shifra e regjistrimit 2001) dhe 5,000 (vlerësimet e komunitetit). Është i vogël me çdo masë. Por ka ruajtur një dialekt arkaik për mbi dyqind vjet, ka mbajtur institucione kulturore përmes sundimit sovjetik dhe pavarësisë ukrainase, dhe tani përballet me një luftë që i ka ndarë fizikisht katër vendbanimet e tij.
Shoqata Rilindia, Qendra Caracurt dhe Bashkimi i Shqiptarëve të Ukrainës vazhdojnë të mbajnë identitetin shqiptar në një rajon ku ai identitet ekziston përkrah kulturave ukrainase, ruse, bullgare dhe gagauze. Nëse tre fshatrat e pushuara të Priazovjes do të kthehen nën kontrollin ukrainas — dhe si do të duket dialekti dhe komuniteti kur të ndodhë — mbetet një nga pyetjet e pahapura që hasen diasporat më të vogla shqiptare të Europës.